25 stycznia 1920 r. ziemie świecka i nowska, tworząc powiat świecki, powróciły do Polski. Wydarzenie to miało doniosły wpływ na losy tego terenu, w tym na przeobrażenia o charakterze gospodarczym, społecznym i narodowościowym. Powiat świecki należał do największych powiatów ówczesnego województwa pomorskiego. Pod względem obszaru zajmował drugie miejsce, ustępując jedynie powiatowi chojnickiemu. W tak dużym powiecie oświata i kultura odgrywały znaczącą rolę w życiu jego mieszkańców.
Szkoły w Świeciu do wybuchu II wojny światowej
Szkolnictwo w powiecie świeckim w okresie międzywojennym obejmowało trzy typy szkół: powszechne (podstawowe), średnie (gimnazja) i zawodowe.
Spośród szkół ogólnokształcących (szczebla podstawowego i średniego) wyjątkową pozycję zajmowało Gimnazjum Państwowe w Świeciu. Było ono jedyną taką placówką na terenie całego powiatu. Realizowano w nim programy nauczania zgodnie z wytycznymi Kuratorium Szkolnego w Toruniu. Była to typowa szkoła średnia ze stosunkowo małą liczbą uczniów oraz personelem nauczającym. Potwierdzeniem tej tezy jest nieduża liczba absolwentów kończących szkołę ze świadectwem maturalnym. Dla porównania: w 1922 r. szkolne mury opuściło dziewięciu maturzystów, natomiast w 1932 r. dwudziestu pięciu. Szkoła funkcjonowała dzięki dotacji z Kuratorium Okręgu Szkolnego Pomorskiego w Toruniu i władz powiatowych w Świeciu oraz opłat wnoszonych przez rodziców uczniów. Przykładowo wysokość dotacji ze strony Wydziału Powiatowego w roku szkolnym 1933/1934 wynosiła 3690 zł.
Problemy ówczesnych uczniów zawiera „Gregorianum”, który był miesięcznikiem młodzieży gimnazjalnej w Świeciu. Ukazywał się on od 1931 r., z przerwami na okres wakacji letnich. Teksty pojawiające się na jego łamach dotyczyły aktualnych wydarzeń na terenie szkoły, imprez organizowanych przez organizacje młodzieżowe oraz przez władze szkolne. „Gregorianum” poruszał też kwestie kółek zainteresowań, działalność Związku Harcerstwa Polskiego. W miesięczniku publikowano również wiadomości o maturzystach, między innymi ilu uczniów podeszło do matury.
Szkolnictwo zawodowe w powiecie świeckim było reprezentowane przez kilka szkół. Wśród nich wymienić można Szkołę Rolniczą w Świeciu oraz Żeńską Szkołę Gospodarstwa Domowego w Świeciu. Pierwsza była szkołą „dwuzimową”, czyli nauka odbywała się przez kolejne dwie zimy, z uczniami rekrutującymi się spośród ludności polskiej (oddział polski) oraz niemieckiej mniejszości narodowej (oddział niemiecki). W porównaniu ze współczesną szkołą w okresie międzywojennym było mniej uczniów. Na przykład w 1925 r. w oddziale polskim było 31 wychowanków. Faktem jest, że uczniowie Szkoły Rolniczej w Świeciu pochodzili także z odległych powiatów województwa pomorskiego, a także województwa poznańskiego. W 1925 r. spotkać w niej można było uczniów z powiatów świeckiego, bydgoskiego, chełmińskiego, wyrzyskiego, chojnickiego, gniewskiego, grudziądzkiego, sępoleńskiego, tczewskiego, toruńskiego, tucholskiego i wąbrzeskiego. Szkoła Rolnicza posiadała również osadę na Mariankach (niegdyś wsi znajdującej się w bezpośrednim sąsiedztwie Świecia), gdzie uczniowie opiekowali się drzewami owocowymi.
Drugą szkołą zawodową była Żeńska Szkoła Gospodarstwa Domowego w Świeciu. Założona została w 1929 r. przez miejscowe Koło Ziemianek Pomorskich. Była ona innym typem szkoły zawodowej. Jej celem stało się wychowanie dziewcząt i kobiet na „dobre obywatelki, matki i gospodynie”. Szkoła realizowała to dzięki licznym kursom, wśród których podstawowy - przysposobienia w gospodarstwie domowym - trwał 10 miesięcy. Dziewczęta mogły też nauczyć się trykotarstwa, gotowania i pieczenia. Według „Głosu Świecia” z czerwca 1939 r. uczennice szkoły pochodziły także z sąsiednich powiatów, dzięki czemu Żeńska Szkoła Gospodarstwa Domowego zajmowała wysoką rangę w systemie szkolnictwa zawodowego na Pomorzu w dwudziestoleciu międzywojennym.
W powiecie świeckim, oprócz gimnazjum i szkół zawodowych, istniały także: Szkoły Powszechne, Szkoła Doszkalająca Zawodowa w Nowem (która działała od sierpnia 1926 r.), Szkoła Marynarki Wojennej w Świeciu (działającą w latach 30. XX w.) i Podoficerska Szkoła Lotnictwa dla Małoletnich (powstała w 1937 r.).
Wykłady oświatowe i kursy wieczorowe
Działalność oświatowa kontynuowana była także przez tzw. oświatę pozaszkolną, której celem stało się dokształcanie ludności zamieszkującej powiat świecki, między innymi przy pomocy wykładów oświatowych i kursów wieczorowych. Zajmował się tym Wydział Powiatowy oraz władze oświatowe. Według „Sprawozdania administracyjnego Wydziału Powiatowego powiatu świeckiego” z 1925 r. Wydział Powiatowy urządził 39 wykładów oświatowych, w których uczestniczyło 5536 osób. Natomiast w 1929 r. Wydział Powiatowy zaangażował specjalnego referenta do spraw oświaty pozaszkolnej. Był to ogromny krok naprzód w upowszechnieniu oświaty w powiecie. Oprócz wykładów prowadzono również kursy wieczorowe. Inicjatorem tej akcji były władze powiatowe. Założeniem tych kursów było dotarcie do wszystkich większych miejscowości w naszym powiecie. Niestety, kursy wieczorowe miały charakter ograniczony. Największy wpływ na ich niepowodzenie miały trudności finansowe.
Uniwersytet Powszechny
Inną inicjatywą kulturalno-oświatową przed wybuchem II wojny światowej było utworzenie Uniwersytetu Powszechnego w Świeciu. Swoją działalność rozpoczął w styczniu 1939 r., a powstał z inicjatywy władz oświatowych oraz powiatowych. Zajęcia trwały cztery miesiące i obejmowały wykłady z historii literatury polskiej, geografii, higieny, kultury współczesnej Polski i problematyki religijnej. Pomimo zbliżającej się wojny mało czasu poświęcano na zagadnienia współczesnej sytuacji międzynarodowej.
Aktywność obywatelska
W dwudziestoleciu międzywojennym zauważa się ogromny wzrost obywatelskiego zaangażowania mieszkańców powiatu świeckiego. Świadczy o tym urzędowe zestawienie istniejących towarzystw z 1929 r. Duża liczba stowarzyszeń, liczne inicjatywy oraz działania świecian dały początek lokalnej solidarności. Wśród polskich organizacji i towarzystw należy wymienić m.in.: Organizacje PW (Przysposobienie Wojskowe) i sportowe, kulturalno-oświatowe, dobroczynne, zawodowo-społeczne oraz zawodowe. Najliczniejsze było Towarzystwo Powstańców i Wojaków, które liczyło 321 członków. Organizacją kulturalno-oświatową zrzeszającą 250 członków było Towarzystwo Czytelni Ludowych.
Towarzystwo Czytelni Ludowych (TCL) było organizatorem czytelnictwa w powiecie świeckim w dwudziestoleciu międzywojennym. Towarzystwo swój dorobek posiadało już w 1913 r. (w latach zaboru). TCL zajmowało wysokie, bo trzecie, miejsce pod względem liczebności bibliotek. W okresie międzywojennym utrzymało swoją pozycję. Biblioteki świeckiego TCL były małe pod względem księgozbiorów i rozproszone po całym powiecie. Największe z nich znajdowały się w Świeciu (505 książek) i Nowem (500 książek). W końcowych latach okresu międzywojennego zauważalna była stagnacja w działalności towarzystwa. Prawdopodobnie chciano zreorganizować cały system czytelnictwa, ale przeszkodził w tym wybuch II wojny światowej.
Zespoły teatralne i kinematografy
Życie kulturalne świecian w okresie międzywojennym skupiało się też wokół zespołów teatralnych oraz towarzystw śpiewaczych. Wśród najbardziej znanych zespołów teatralnych należy wymienić Towarzystwo Teatru Ludowego w Wielkim Komorsku (założone przez Pawła Domarusa, nauczyciela miejscowej szkoły powszechnej). Urozmaiceniem były także występy teatrów zawodowych, np. Teatru Żołnierskiego i Operetki Poznańskiej.
Innym rodzajem kontaktu z kulturą było kino. Na terenie powiatu świeckiego w okresie międzywojennym znajdowały się dwa kina. Pierwsze - Astoria - mieściło się w Świeciu i posiadało 148 miejsc na widowni. Jego właścicielem do maja 1939 r. był Niemiec Wilhelm Gandras, a następnie Polak Ksawery Frąckowski. Drugim było Halka w Nowem z 156 miejscami, a jego właścicielem był Jakob Madeła. W porównaniu z współczesnymi czasami kina w dwudziestoleciu międzywojennym pracowały zupełnie inaczej. Nie były czynne codziennie, ale jedynie w określone dni tygodnia. Astoria była czynna cztery dni w tygodniu, natomiast Halka dwa dni. Repertuar obu kin był zgodny z ówczesną modą oraz zainteresowaniami publiczności. Grano w nich przede wszystkim filmy sentymentalno-obyczajowe i przygodowe.
Kręgielnie
Popularne w okresie międzywojenny były także kręgielnie dostępne dla ogółu mieszkańców. W samym Świeciu istniały cztery, a jedna w Przechowie. Pierwszą była kręgielnia mieszcząca się na ul. Klasztornej, niedaleko ratusza. Utworzył ją pan Engelholm. Inna znana kręgielnia mieściła się w Restauracji Zamkowej położonej w pobliżu zamku krzyżackiego. Założona została przez Franciszka Weinerowskiego, a zniszczono ją w czasie II wojny światowej. Trzecia mieściła się w założonej w 1856 r. tzw. strzelnicy. Jednakże najbardziej popularna była kręgielnia usytuowana w centrum miasta na ul. Sądowej. Jej właścicielem był Władysław Chełstowski, który udostępniał salę. Dochód z kręglowania przeznaczano na rzecz ubogich miast, a sama zabawa rozpoczynała się już od godziny 18. Ostatnia kręgielnia mieściła się w Przechowie, a znajdowała się przy restauracji należącej do pana Hessa. Budynek otaczał zawsze niezwykły ogród, a do dziś zdobi go piękny łabędź.
MAŁGORZATA MIELEWSKA
Bibliografia:
„Świecie: księga jubileuszu 800-lecia” pod red. Józefa Borzyszkowskiego, Świecie - Gdańsk 1998.
Wojciechowski Mieczysław, „W okresie II Rzeczypospolitej” [w:] „Dzieje Świecie nad Wisłą i jego regionu” pod red. Kazimierza Jasińskiego, t. 2, Warszawa - Poznań - Toruń 1980, s. 5-55.
Wojciechowski Mieczysław, „Miasta Pomorza Nadwiślańskiego i Kujaw w okresie I wojny światowej oraz w międzywojennym dwudziestoleciu (1914-1939). Zbiór studiów”. Toruń 2000
Artykuł opracowano także na podstawie informacji z gazet: „Czasu Świecia” z 26.03.1998 r., „Czasu Świecia” z 17.09.1998 r. i „Głosu Świeckiego” z 15.06.1939 r.