Sytuacja Żydów na Pomorzu po odzyskaniu przez Polskę niepodległości była bardzo różna. Struktura gmin w dużym stopniu opierała się na tej, która istniała już w XIX w. Prawdopodobnie wtedy na Pomorzu było ok. 27 gmin i ten stan teoretycznie utrzymał się aż do 1932 r. W rzeczywistości większość z nich przestała działać z powodu małej liczby członków. Funkcjonowały zgodnie z ustawą pruską z 1847 r., która określała zadania każdej gminy, m.in. dbanie o utrzymanie miejsc kultu. Ustawa z 1847 r. została zastąpiona dopiero w 1928 r. Dzięki temu rozpoczął się nowy okres w dziejach gmin żydowskich na Pomorzu. Zaczęto wtedy przeprowadzać liczne reformy. Jedną z nich był nowy podział terytorialny. Z 27 gmin utworzono dziewięć nowych. Gmina w Świeciu objęła swoim zasięgiem cztery dawne obszary: Świecie, Nowe, Gniew i Starogard Gdański. Niestety, nie zostało to wprowadzone w życie, ponieważ Żydzi ze Starogardu chcieli utworzenia własnej. Ostatecznie w 1932 r. powstała nowa gmina żydowska w Świeciu, która swoim zasięgiem objęła Świecie, Nowe i Gniew. Miejscowa ludność na Pomorzu nie przepadała za Żydami. Argumentem przemawiającym za tym była dominacja wyznawców judaizmu w gospodarce i kulturze oraz branie udziału w polityce Niemiec. Przełom XIX i XX w. oraz przyłączenie Pomorza do Polski spowodowało odpływ ludności żydowskiej. Z naszych terenów emigrowali głównie do Ameryki oraz Niemiec.
W powiecie świeckim
Ludność żydowska w gminie Świecie przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego utrzymywała się na tym samym poziomie - ok. 200 osób. Przez to nasza gmina była jedną z najmniejszych na Pomorzu. W samym powiecie liczba wyznawców judaizmu stanowiła trzecią pod względem liczebności grupę narodowościową. Wśród mieszkańców świeckiej gminy żydowskiej znajdowali się również Żydzi gniewscy. Na naszych terenach mieszkali także wyznawcy judaizmu różniący się od swoich współwyznawców na Pomorzu językiem, kulturą oraz ekonomią. Miejscowi Żydzi nie znali praktycznie jidysz oraz byli prawie całkowicie zasymilowani z ludnością niemiecką. Według aktów prawnych regulujących funkcjonowanie gmin żydowskich był zapis, że władzę w tej wspólnocie pełni wybierany zarząd gminy. Realizuje on różne zadania finansowe ze środków, które pochodziły ze składek członków. 1 czerwca 1921 r. powstał zarząd w składzie: członkowie - Isidor Stein, A. Bukofzer, T. Lazarus i zastępcy członków zarządu - M. Cohn, L. Comnitzer i L. Lewiński.
Gmina w Nowem i w Świeciu
Inna sytuacja była w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Nowem. Do 1932 r. obejmowała tylko miasto. Tak samo jak w przypadku gminy w Świeciu, tutaj także większość Żydów zasymilowała się z Niemcami. Na przykład dr M. Cohn był wyznania żydowskiego, ale związał się również z niemiecką Deutsche Vereining (Zjednoczenie Niemieckie) i bardzo aktywnie uczestniczył w jej zebraniach. W maju 1931 r. wojewoda pomorski powołał tymczasowy zarząd gminy w składzie: Baumann, Hermann i Wretzuer.
Utworzenie gminy żydowskiej w Świeciu zwiększyło jego pozycję. W 1933 r. w wybranym zarządzie reprezentanci Nowego otrzymali trzy miejsca, a Świecia aż 13. Ostatnie wybory w gminie żydowskiej w Świeciu odbyły się 17 października 1937 r. Czynne prawo wyborcze miało wtedy 65 mężczyzn w wieku powyżej 25. roku życia, z czego 25 mieszkało w Świeciu, 15 na terenach wiejskich, 25 w Nowem i w Gniewie. Zarówno w Świeciu (od 1899 r.), jak i w Nowem (od 1847 r.) istniała synagoga. W naszym mieście znajdował się również cmentarz, a na nim kostnica. Świecka synagoga była jedną z najmłodszych i według relacji ustnych często uważano ją za bardzo piękną budowlę.
Ważnym obowiązkiem gmin była również działalność charytatywna. Na przykład w 1933 r. na ubogich z Nowego zebrano aż 720 zł. Stowarzyszeniem żydowskim działającym na terenie gminy było religijne towarzystwo o charakterze charytatywnym Judische Gemeinde - Świecie. Liczyło ono ok. 250 członków, czyli prawdopodobnie całą społeczność żydowską gminy. Żydów w Świeciu często łączyły związki z masonerią. Loża była pozostałością po tradycjach liberalnych niemieckiego mieszczaństwa. Jej członkami byli przedstawiciele miejscowej inteligencji niemieckiej. W zarządzie loży znajdował się również zamożny żydowski kupiec ze Świecia - Friedman Davis. Oprócz Davisa w jego skład wchodził Ferdynand Stange (aktywny niemiecki działacz) i Paweł Knopf (kupiec ze Świecia). W 1925 r. loża liczyła ok. 25 członków, a w 1929 r. ok. 30 osób. Wszystko wskazuje na to, że macierzysta loża świeckich masonów znajdowała się w Chełmnie, a majątek składał się z domu i ogrodu przy ul. Sądowej w Świeciu. Ich zebrania odbywały się na przemian w Chełmnie lub w Świeciu. W naszym mieście często organizowano raz w tygodniu wyłącznie dla kobiet z loży wieczorki z pogadankami.
Oprócz takiej działalności Żydzi ze Świecia byli bardzo aktywni gospodarczo. Prawdopodobnie aż 80 proc. z nich utrzymywało się z handlu. Większość posiadała sklepy i własne domy. Nieliczna grupa utrzymywała się z rzemiosła. Ważniejszą rolę odgrywali w przemyśle. Byli właścicielami trzech zakładów przemysłowych na 142 w powiecie. Kierowali m.in. fabryką instrumentów muzycznych (harmonijek). Żydzi często byli atakowani przez miejscowych Polaków. Było to spowodowane czynnikami gospodarczymi oraz działalnością ugrupowań politycznych obozu narodowego. Wybuch II wojny światowej i eksterminacja hitlerowska doprowadziły praktycznie do zlikwidowania jednego ze skupisk żydowskich na Pomorzu.
MAŁGORZATA MIELEWSKA
Bibliografia:
„Dzieje Świecia nad Wisłą i jego regionu” pod red. Kazimierza Jasińskiego, Warszawa - Poznań - Toruń 1980.
„Świecie: księga jubileuszu 800-lecia” pod red. Józefa Borzyszkowskiego, Świecie - Gdańsk 1998.
Golon Mirosław, Gmina wyznaniowa żydowska w Świeciu nad Wisłą w latach 1920-1939, Toruń 1995.
Golon Mirosław, Żydowska gmina wyznaniowa w Świeciu w latach 1920-1939, Wrocław 1995.

 

Sytuacja Żydów na Pomorzu po odzyskaniu przez Polskę niepodległości była bardzo różna. Struktura gmin w dużym stopniu opierała się na tej, która istniała już w XIX w. Prawdopodobnie wtedy na Pomorzu było ok. 27 gmin i ten stan teoretycznie utrzymał się aż do 1932 r. W rzeczywistości większość z nich przestała działać z powodu małej liczby członków. Funkcjonowały zgodnie z ustawą pruską z 1847 r., która określała zadania każdej gminy, m.in. dbanie o utrzymanie miejsc kultu. Ustawa z 1847 r. została zastąpiona dopiero w 1928 r. Dzięki temu rozpoczął się nowy okres w dziejach gmin żydowskich na Pomorzu. Zaczęto wtedy przeprowadzać liczne reformy. Jedną z nich był nowy podział terytorialny. Z 27 gmin utworzono dziewięć nowych. Gmina w Świeciu objęła swoim zasięgiem cztery dawne obszary: Świecie, Nowe, Gniew i Starogard Gdański. Niestety, nie zostało to wprowadzone w życie, ponieważ Żydzi ze Starogardu chcieli utworzenia własnej. Ostatecznie w 1932 r. powstała nowa gmina żydowska w Świeciu, która swoim zasięgiem objęła Świecie, Nowe i Gniew. Miejscowa ludność na Pomorzu nie przepadała za Żydami. Argumentem przemawiającym za tym była dominacja wyznawców judaizmu w gospodarce i kulturze oraz branie udziału w polityce Niemiec. Przełom XIX i XX w. oraz przyłączenie Pomorza do Polski spowodowało odpływ ludności żydowskiej. Z naszych terenów emigrowali głównie do Ameryki oraz Niemiec.

W powiecie świeckim

Ludność żydowska w gminie Świecie przez cały okres dwudziestolecia międzywojennego utrzymywała się na tym samym poziomie - ok. 200 osób. Przez to nasza gmina była jedną z najmniejszych na Pomorzu. W samym powiecie liczba wyznawców judaizmu stanowiła trzecią pod względem liczebności grupę narodowościową. Wśród mieszkańców świeckiej gminy żydowskiej znajdowali się również Żydzi gniewscy. Na naszych terenach mieszkali także wyznawcy judaizmu różniący się od swoich współwyznawców na Pomorzu językiem, kulturą oraz ekonomią. Miejscowi Żydzi nie znali praktycznie jidysz oraz byli prawie całkowicie zasymilowani z ludnością niemiecką. Według aktów prawnych regulujących funkcjonowanie gmin żydowskich był zapis, że władzę w tej wspólnocie pełni wybierany zarząd gminy. Realizuje on różne zadania finansowe ze środków, które pochodziły ze składek członków. 1 czerwca 1921 r. powstał zarząd w składzie: członkowie - Isidor Stein, A. Bukofzer, T. Lazarus i zastępcy członków zarządu - M. Cohn, L. Comnitzer i L. Lewiński.

Gmina w Nowem i w Świeciu

Inna sytuacja była w Gminie Wyznaniowej Żydowskiej w Nowem. Do 1932 r. obejmowała tylko miasto. Tak samo jak w przypadku gminy w Świeciu, tutaj także większość Żydów zasymilowała się z Niemcami. Na przykład dr M. Cohn był wyznania żydowskiego, ale związał się również z niemiecką Deutsche Vereining (Zjednoczenie Niemieckie) i bardzo aktywnie uczestniczył w jej zebraniach. W maju 1931 r. wojewoda pomorski powołał tymczasowy zarząd gminy w składzie: Baumann, Hermann i Wretzuer.Utworzenie gminy żydowskiej w Świeciu zwiększyło jego pozycję. W 1933 r. w wybranym zarządzie reprezentanci Nowego otrzymali trzy miejsca, a Świecia aż 13. Ostatnie wybory w gminie żydowskiej w Świeciu odbyły się 17 października 1937 r. Czynne prawo wyborcze miało wtedy 65 mężczyzn w wieku powyżej 25. roku życia, z czego 25 mieszkało w Świeciu, 15 na terenach wiejskich, 25 w Nowem i w Gniewie. Zarówno w Świeciu (od 1899 r.), jak i w Nowem (od 1847 r.) istniała synagoga. W naszym mieście znajdował się również cmentarz, a na nim kostnica. Świecka synagoga była jedną z najmłodszych i według relacji ustnych często uważano ją za bardzo piękną budowlę. Ważnym obowiązkiem gmin była również działalność charytatywna. Na przykład w 1933 r. na ubogich z Nowego zebrano aż 720 zł. Stowarzyszeniem żydowskim działającym na terenie gminy było religijne towarzystwo o charakterze charytatywnym Judische Gemeinde - Świecie. Liczyło ono ok. 250 członków, czyli prawdopodobnie całą społeczność żydowską gminy. Żydów w Świeciu często łączyły związki z masonerią. Loża była pozostałością po tradycjach liberalnych niemieckiego mieszczaństwa. Jej członkami byli przedstawiciele miejscowej inteligencji niemieckiej. W zarządzie loży znajdował się również zamożny żydowski kupiec ze Świecia - Friedman Davis. Oprócz Davisa w jego skład wchodził Ferdynand Stange (aktywny niemiecki działacz) i Paweł Knopf (kupiec ze Świecia). W 1925 r. loża liczyła ok. 25 członków, a w 1929 r. ok. 30 osób. Wszystko wskazuje na to, że macierzysta loża świeckich masonów znajdowała się w Chełmnie, a majątek składał się z domu i ogrodu przy ul. Sądowej w Świeciu. Ich zebrania odbywały się na przemian w Chełmnie lub w Świeciu. W naszym mieście często organizowano raz w tygodniu wyłącznie dla kobiet z loży wieczorki z pogadankami. Oprócz takiej działalności Żydzi ze Świecia byli bardzo aktywni gospodarczo. Prawdopodobnie aż 80 proc. z nich utrzymywało się z handlu. Większość posiadała sklepy i własne domy. Nieliczna grupa utrzymywała się z rzemiosła. Ważniejszą rolę odgrywali w przemyśle. Byli właścicielami trzech zakładów przemysłowych na 142 w powiecie. Kierowali m.in. fabryką instrumentów muzycznych (harmonijek). Żydzi często byli atakowani przez miejscowych Polaków. Było to spowodowane czynnikami gospodarczymi oraz działalnością ugrupowań politycznych obozu narodowego. Wybuch II wojny światowej i eksterminacja hitlerowska doprowadziły praktycznie do zlikwidowania jednego ze skupisk żydowskich na Pomorzu.

MAŁGORZATA MIELEWSKA

Bibliografia:„Dzieje Świecia nad Wisłą i jego regionu” pod red. Kazimierza Jasińskiego, Warszawa - Poznań - Toruń 1980.„Świecie: księga jubileuszu 800-lecia” pod red. Józefa Borzyszkowskiego, Świecie - Gdańsk 1998.Golon Mirosław, Gmina wyznaniowa żydowska w Świeciu nad Wisłą w latach 1920-1939, Toruń 1995.Golon Mirosław, Żydowska gmina wyznaniowa w Świeciu w latach 1920-1939, Wrocław 1995.