Duża rozbudowa
Następcą Grunaua został Bernhard Schauen. Za jego długiej dyrektury (1898-1916) nastąpiła w latach 1907-08 druga (wielka) rozbudowa szpitala, związana ze zwiększającą się liczbą pacjentów. Wybudowano ostatni pawilon (pawilon żeński I i K, obecnie X) w starej części szpitala, a po przeciwnej stronie publicznej ulicy Bernardyńskiej tzw. nową część szpitala - trzy pawilony: męski F, męski G, męski I (obecnie IXA/ IXB; IV/V oraz VI/XIII) wraz z dwoma domami mieszkalnymi dla lekarzy.
Adolf Falkowski pisał (1952) o tych trzech pawilonach w nowej części szpitala: "należą do najlepiej rozplanowanych, jakie w Polsce posiadamy". Ulica Bernardyńska, według Stanisława Dekowskiego, miała negatywny wpływ na funkcjonowanie zakładu. Inni jednak upatrywali w niej "wzajemną penetrację dużego szpitala z miastem". Wszystkie budynki nowej części szpitala wybudowano w tzw. systemie pawilonowym (każdy budynek ma własną instalację centralnego ogrzewania oraz łazienki), podczas gdy starą część szpitala budowano w systemie tzw. korytarzowym (ogrzewanie za pomocą pieców). Od strony fasad pawilonów, skierowanych na południowy wschód, roztaczał się widok na Wisłę i Wzgórza Ziemi Chełmińskiej, który stopniowo zaczął przesłaniać park. Dekowski za wadę tej części szpitala uznał nisko ustawione okna na parterze od strony ulicy, co narażało pacjentów na niepokój ze strony przechodniów. Po rozbudowie z lat 1907-08 wzrosła liczba pacjentów (około 900), utrzymując się na tym poziomie w czasie I wojny światowej.
W roku 1908 na teren zakładu doprowadzono oświetlenie elektryczne - wcześniej oświetlenie odbywało się przy użyciu lamp naftowych. W latach 1910-14 działała szkoła specjalna na terenie szpitala, w której uczyło się 15 dzieci. Zajęcia prowadził jeden z nauczycieli miejscowej szkoły powszechnej, 8 godzin tygodniowo w godzinach popołudniowych.
W 1911 roku zakupiono 56 ha ziemi rolniczej, zatrudniając chorych zdolnych do pracy. W zakładzie w Kocborowie, sąsiadującym ze Świeciem, prowadzono podobny sposób terapii: "Starzy pielęgniarze opowiadali, jak wyglądały metody wychowawczo-rehabilitacyjne za niemieckich czasów: chorzy pracowali w drużynach, można było widzieć, jak dyrektor [zakładu w Kocborowie] Braune laską po grzbiecie zachęcał ociągających się w pracy umysłowo chorych. Przykład taki miał służyć za wzór personelowi pielęgniarskiemu".
Lekarze
W okresie pruskim w zakładzie w Świeciu pracowało zazwyczaj 3 lekarzy etatowych (dyrektor, drugi lekarz, lekarz asystent) oraz lekarz woluntariusz. W latach 1855-1918 sześciu lekarzy pełniło funkcję dyrektorów: Friedrich Hoffmann (1854-59), Artur Brückner (1860-74), Hermann Wendt (1875-85), Hermann Grunau (1885-97), Bernhard Schauen (1898-1916) oraz Emil Heinze (1916-18). Listę tzw. drugich lekarzy otwierają dwaj najwybitniejsi, późniejsi profesorowie: Ludwig Meyer (1855-57) oraz Franz Meschede (1857-73). Po nich pracowali m.in. Ernst von Ludwiger (1873-75), Julius Falde (1875-77), Herman Grunau (1877-83) Heinrich Heisse (1883-88), Bernhard Schauen (1888-95).
Spośród około dwudziestu lekarzy asystentów tylko Hermann Grunau, pracując bez przerw, przeszedł wszystkie cztery etapy: od woluntariusza (1875-77), przez asystenta (1877), drugiego lekarza (1877-83) do dyrektora (1885-97), pracując w Świeciu przez 22 lata, w tym 12 jako dyrektor.
Bernhard Schauen przeszedł trzy etapy: od asystenta (1885-88) przez drugiego lekarza (1888-95) do dyrektora (1898-1916) połączone z 3-letnim zatrudnieniem jako drugi lekarz w Kocborowie (1895-98), pracując w Świeciu łącznie 28 lat, w tym 18 jako dyrektor. Z lekarzy asystentów tylko Julius Falde (1871-75) awansował na drugiego lekarza (1875-77). Pozostali, poza Karlem Remacly (1863-71), pracowali w Świeciu krótko, np. Richard Ihlo (1875-77), Johannes Urbeit (1877), Feodor Hentschel, (1877, wcześniej w Allenbergu), Karl Stern (1878-79), Joseph Sergot (1879-82), Marc Grossman (1882-84), Robert Breittopf (1884-85), Konrad Schroder (1888-89), Karl Riege (1889), Christian Saggan (1891-94). Wśród ośmiu woluntariuszy awansował tylko Hermann Grunau.
Dopiero po 30 latach funkcjonowania zakładu w Świeciu (1885) dyrektorami zostawali lekarze, którzy całą drogę zawodową przeszli w tej placówce (H. Grunau, a po nim B. Schauen). Po 20 latach od otwarcia (1875) po raz pierwszy tzw. drugim lekarzem został wychowanek szpitala (J. Walde). Do czasu uzyskania takiego poziomu wykształcenia własnej kadry, który zyskał zaufanie organu sprawującego nadzór nad zakładem, funkcje dyrektora sprawowali lekarze wykształceni w innych szpitalach. F. Hoffman i A. Brückner uzyskali szlify zawodowe w Lubiążu, powstałym 25 lat wcześniej niż zakład w Świeciu (1830), a H. Wendt w Allenbergu.
Lekarze, zdobywający doświadczenie zawodowe w Świeciu, otrzymywali stanowiska dyrektorów w innych zakładach psychiatrycznych na terenie Prus. (H. Hoffmann - Sieburg; A. Brückner - Kreuzburg; B. Schauen - Kocborowo; L. Meyer - Getynga, F. Meschede - Królowiec). Dwóch z nich uzyskało tytuły profesorów (L. Meyer, F. Meschede).
Personel średni również uczestniczył w podwyższaniu swoich umiejętności zawodowych. W 1913 roku grupa pielęgniarek i pielęgniarzy udała się do zakładu psychiatrycznego w Dziekance celem szkolenia w warsztatach tkactwa i koronkarstwa.
Nowe jednostki chorobowe
W zaborze pruskim między 1852 a 1911 rokiem wielokrotnie wzrosła liczba łóżek psychiatrycznych. Obrazował to spadek liczby mieszkańców na jednego chorego przebywającego w zakładzie: 1852 roku - 16 021 mieszkańców, a w 1911 - tylko 1033 (dla porównania w Galicji w 1911 roku - 4379). U schyłku XIX wieku w Królestwie Kongresowym było tylko 200 łóżek psychiatrycznych.
Szpital w Świeciu stanowił wzorcowy przykład systemu pruskiego szpitalnictwa psychiatrycznego, w którym, w myśl postulatów współczesnej nauki, uniezależniono lecznictwo od wpływów duchowieństwa. Na ziemiach pruskich powstały pierwsze placówki odwykowe: stacjonarna (1905 - Gościejów pod Rogoźnem) i ambulatoryjna (1907 - Poznań).
W drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku znacznie wzrosła liczba pacjentów wymagających hospitalizacji psychiatrycznych. "Ledwie kończono budowę jednego zakładu, już potrzebny był następny" (Shorter). Wzrost liczby pacjentów nie miał związku z przyrostem demograficznym. Shorter tłumaczył to "efektem redystrybucji (przenoszenie ciężko chorych psychicznie z domów do zakładów psychiatrycznych) i wzrostem częstości występowania niektórych chorób psychicznych (kiła ośrodkowego układu nerwowego, psychozy alkoholowe i prawdopodobnie schizofrenia). Na przełomie XIX i XX w. zakłady psychiatryczne, przepełnione sparaliżowanymi, otępiałymi i katatonicznymi chorymi, przestawiały opłakany widok. Obraz ten wynikał z braku skutecznych metod leczenia. Jednak niemieckojęzyczna psychiatria kliniczna czyniła postępy, głównie dzięki pracom Emila Kraepelina, który pod koniec XIX wieku w szóstym wydaniu podręcznika psychiatrii (1899) ukształtował poglądy na klasyfikację chorób psychicznych, wydzielając wśród 13 dużych grup, nowe postaci: das maniach-depressive Irresein (psychozę maniakalno-depresyjną) oraz dementia praecox. W 1908 roku Eugen Bleuler połączył w grupę schizofrenii, opisywane wcześniej jako osobne jednostki chorobowe, dementia praecox, katatonię i hebefrenię. Rozpoczęła się era nowoczesnej psychiatrii klinicznej.
Do 1914 roku psychiatria dysponowała wąskim repertuarem leków. Morfinę, wyizolowaną z opium (1806) stosowano w psychiatrii od 1855 roku (Alexander Wood) jako środek uspokajający, mający długotrwałe działanie nasenne. W drugiej połowie XIX wieku podawano ją pobudzonym pacjentom. Gdy zorientowano się, że morfina ma działanie uzależniające, odstąpiono od jej stosowania u psychicznie chorych. Sole bromu stosowano od 1857 roku, a wodzian chloralu - od 1869 roku. Skopolamina (hioscyna), wyodrębniona w 1880 roku, była podstawowym składnikiem uspokajających "koktajli", podawanym znacznie pobudzonym chorym, nawet w XX wieku. ("Hyoscine Co A" - mieszanka hioscyny, morfiny i atropiny). Nowością XX wieku okazały się barbiturany: barbital, pierwszy powszechnie używany barbituran, stosowano od 1903 roku do lat 50. XX wieku.
Ludność Świecia w 1914 roku liczyła 8 tys. mieszkańców. W latach 1911-14 w Provinzial-Irrenanstalt Schwetz an der Weichsel przebywało 860 pacjentów, w tym 60 w opiece domowej.
Dr n. med. RYSZARD KUJAWSKI
Noty biograficzne:
Brückner Arthur (1826-1907) - w Lubiążu do 1860, drugi dyrektor w Świeciu (1860-74), dyrektor w Kreuzburgu (od 1876).
Grunau Hermann (- ) - w Świeciu od 1875, czwarty dyrektor w Świeciu (1885-97).
Hoffman Friedrich (1820-63) - w Lubiążu (do 1854), pierwszy dyrektor zakładu w Świeciu (1854-59); następca Maxa Jacobiego w Sieburgu (1859-63).
Meschede Franz (1832-1909) - profesor, drugi tzw. drugi lekarz w Świeciu (1857-73); dyrektor w Królewcu (Königsberg, 1873); habilitacja (1875), profesura (1888); Kierownik Kliniki Psychiatrii w Królewcu (1892).
Meyer Ludwig (1827-1900) - profesor, pierwszy tzw. drugi lekarz w Świeciu (1855-57); habilitacja (1858); dyrektor zakładu w Getyndze, profesor (1866).
Schauen Bernhard (?-1936) - w Świeciu (od 1885), Kocborowo (1895-98), piąty dyrektor w Świeciu (1898-1916), później dyrektor w Wejherowie (Neustadt).
Wendt Hermann (1832-96) - drugi lekarz w Eberswalde (1864), dyrektor w Allenbergu (1868-75), trzeci dyrektor w Świeciu (1875-85).
Piśmiennictwo:
Bartoszewski J. Rozwój placówek lecznictwa antyalkoholowego na ziemiach polskich do 1939 r. Szpitalnictwo Polskie, 1983, 27, 3, s. 139, cyt. za Michalik G. Psychiatria w Polsce w latach 1945-1956: nauka i opieka zdrowotna. Praca doktorska. UWr.; 2011, s. 56.
Bednarz J. Obecny stan opieki lekarskiej nad psychicznie chorymi w Polsce. Rocznik Psychiatryczny 1927, 6, s. 60-109.
Bilikiewicz T, Galus J. Psychiatria polska na tle dziejowym. Warszawa: PZWL, 1962.
Brückner A. Berichte über die Irren-Heil-und Pflegeanstalt zu Schwetz. Allgemeine Zeitschrift für Psychiatrie 1861, 18, s. 751-6; 1862, 19, s. 344-5; 1865, 22, s. 90-1; 1874, 30, s. 483.
Dekowski S. Pomorski Zakład Psychiatryczny w Świeciu n. W., Świecie, 1930.
Grunau RE Die ersten 40 Jahre (vom 1. April 1855 bis 31. März 1895) der Westpreussischen Provinzial-Irren-Anstalt zu Schwetz. Danzig: Kafemann, 1897.
Hoffman F. Aerztliche Nachrichten aus der Irren-Heil- und Pflegeanstalt zu Schwetz aus der Zeit vom 1. April 1855 bis zum 1. Januar 1858. Allgemeine Zeitschrift für Psychiatrie 1859, 16, s. 48-140;
http://www.ostpreussen.net/ostpreussen/orte.php?bericht=1337&_l=2 (dostęp: 16.09.2016)
Jaska M. Dzieje Wojewódzkiego Szpitala dla Nerwowo i Psychicznie Chorych im. Aleksandra Piotrowskiego "Dziekanka" w Gnieźnie. Gniezno, 1994.
Kreuter A. Deutschsprachige Neurologen und Psychiater: Ein biographisch-bibliographisches Lexikon von den Vorläufern bis zur Mitte des 20. Jahrhunderts. Walter de Gruyter; 1995;
Michorzewski A, Suś L. Najpiękniejszy widok na Świecie. Urząd Miasta i Gminy Świecie, 1995.
Petelski M. Zarys dziejów szpitala psychiatrycznego w Świeciu n/Wisłą. [w:] Petelski M, Przybysz J, Żurek M. (red.) CXXV lat Szpitala Psychiatrycznego w Świeciu n W., Świecie, 1980.
Shorter E. Historia psychiatrii. Od zakładu dla obłąkanych po erę Prozacu. Warszawa: WSiP; 2005, s. 60.
Sprawozdanie A. Falkowskiego ze kwietnia 1952. APB. Sprawozdania specjalistów krajowych z kontroli placówek służby zdrowia w woj. bydgoskim w zakresie ortopedii, pediatrii, psychiatrii i radiologii. 1952, 1953 r. Sygn. 853/109.
Szumigaj F. Z dziejów szpitala psychiatrycznego w Świeciu n/Wisłą. Neurologia Neurochirurgia i Psychiatria Polska 1958, 6, 1, s. 126-8.
Wajda K. Świecie i powiat świecki w czasach zaboru pruskiego [w:] Jasiński K. (red.) Dzieje Świecia nad Wisłą i jego regionu. Warszawa-Poznań-Toruń, 1979.