Zwyczaj ich stawiania na ziemiach polskich sięga późnego średniowiecza. Znawczyni tego tematu na Kociewiu Kamila Gillmeister w interesującym artykule pt. „Historia i funkcje krzyży i kapliczek przydrożnych” podaje, iż upowszechnienie stawiania kapliczek w Polsce przypadło na XVII wiek. Wiązało się to z szeroką akcją kontrreformacyjną. Synod biskupi z 1621 r. zarządził „...proboszczowie niechaj troszczą się i pamiętają, by we wszystkich wioskach należących do ich parafii, na drogach publicznych, ustawione były znaki krzyża św., po to by pokazać, że pobożni katolicy nie mają nic z heretykami wspólnego, z Żydami i poganami”. (K. Gillmeister, „Historia...”, „KMR” nr 3/58, 2007). Fundatorami sakralnych obiektów były szlachta i duchowieństwo.
***
W XIX stuleciu pojawiły się fundacje chłopskie (indywidualne i zbiorowe). Zdecydowana większość krzyży i kapliczek, w zamiarze ich fundatorów, miała oddać cześć Bogu lub Matce Bożej. Zdarzały się obiekty poświęcone pamięci konkretnej osobie, z wdzięczności za uzdrowienie, przeżycie zarazy, doznanie łaski, szczęśliwego powrotu z wojny. W wolnej Polsce stawiano je jako wotum za odzyskanie niepodległości. Czytelnikowi warto zwrócić uwagę na to, że w odniesieniu do czasów minionych w niektórych środowiskach krzyże i kapliczki określano wspólnym mianem bożej męki (dotyczy to np. Gruczna pod Świeciem). W kartografii, ze względów praktycznych, ujmowano krzyże i kapliczki łącznie.
***
Jeżeli chodzi o ustalenie lokalizacji i okresu powstania bożych mąk i kapliczek w parafii Jeżewo, najwcześniejsze o nich wzmianki znajdują się w „Kronice parafii Jeżewo z lat 1859-1888”. Ponadto pomocną okazała się mapa (powstawała w latach 1905-1910), na której niemieccy kartografowie zaznaczyli istniejące wtedy kapliczki i krzyże przydrożne bez ich rozdzielania. Parafia jeżewska od czasu powstania (pierwsza połowa XIV wieku) do 1939 r. (1 stycznia 1939 r. z części obszaru utworzono parafię Laskowice) obejmowała między innymi następujące wsie: Belno, Białe, Buczek, Buśnia, Ciemniki, Czersk Świecki, Dubielno, Jaszcz, Jeżewo, Krąplewice, Laskowice, Lipienki, Lipno, Nowe Krąplewice, Nowy Jaszcz, Osłowo, Pięćmorgi, Piskarki, Skrzynki, Taszewo, Taszewko, Taszewskie Pole.
Zapewne już w XVIII wieku w większych wsiach parafii Jeżewo musiały być przede wszystkim krzyże przydrożne. Drewno niestety podlegało procesom niszczenia i butwienia, stąd co jakiś czas, co kilkadziesiąt lat, krzyż podlegał renowacji lub stawiano nowy. W XIX stuleciu zaczęły upowszechniać się lepsze materiały jak cegła i stal, dlatego odważniej stawiano kapliczki. We wspominanej kronice parafialnej pod rokiem 1880 odnotowano, iż w parafii postawiono cztery przydrożne krzyże: w Pięćmorgach z inicjatywy kilku zagrodników (chłopi), w Nowym Jaszczu ufundowany przez zagrodnika Sujkowskiego, w Jaszczu z inicjatywy tamtejszych mieszkańców i na Przyspie (Taszewko) z inspiracji zagrodnika Kęsika.
Skrupulatny kronikarz (ksiądz proboszcz Julian Steinigke) zapisał: „Wszystkie krzyże zostały uroczyście poświęcone przez tutejszego proboszcza”. W dwa lata później (w 1882 r.) poświęcono dwie nowo postawione boże męki. W Taszewie (na murowanym cokole umieszczono żelazny krzyż) fundacji właściciela taszewskiego majątku – Wisseliinka (materiał budowlany), księdza Steinigke (krzyż), parafian z Taszewa (koszt budowy). W Jeżewie (dzisiaj u zbiegu ulic Główna, Czerska, Leśna) usytuowano murowaną kapliczkę z wnęką, gdzie umieszczono figurę Matki Bożej. Budowlę wieńczył cynkowy krzyż (dar księdza proboszcza). Wszystkie poniesione na budowę kapliczki koszty pokryła gmina Jeżewo.
***
O kolejnej bożej męce w Jeżewie dowiadujemy się z relacji zawartej w pelplińskim „Pielgrzymie” (nr 80 z 10 lipca 1897 r.): „1 lipca 1897 r. do Jeżewa koleją przybył ksiądz biskup chełmiński Augustyn Rosentreter. O godzinie 19 przywitał go przy bożej męce przed domem Sowińskiego nasz ksiądz proboszcz (ksiądz Ignacy Rosentreter) oraz liczne duchowieństwo i tysięczny tłum ludzi”. Wydaje się, iż zlokalizowana (dziś: zbieg ulicy Głównej, Dworcowej i Laskowickiej) budowla była kapliczką i przetrwała do jesieni 1939 r., kiedy uległa zniszczeniu przez Niemców. Po wojnie nie została odbudowana.
Kolejne informacje o kapliczkach i krzyżach przydrożnych pochodzą ze wspominanej mapy niemieckiej. Budowle sakralne zlokalizowano: w Belnie (1904 r.) – w zachodniej części wsi przy drodze na Bedlenki, w Czersku Świeckim (1908 r.) – na północ od centrum wsi, przy drodze w kierunku Jaszcza, w Laskowicach (1908 r.) – przy skrzyżowaniu dróg w kierunku Buczka, Jeżewa, Krąplewic, w Lipienkach (1908 r.) – przy majątku Liszkowskich, przy drodze do Jeżewa.
Ponadto kolejną bożą mękę zlokalizowano w Jeżewie (1908 r.) – na wzniesieniu przy ulicy Świeckiej w pobliżu wiaduktu kolejowego. Budowla przetrwała do jesieni 1939 r., kiedy została zniszczona przez okupanta. Po wojnie, dopiero w 1993 r. ustawiono tam krzyż. Kartografowie niemieccy nie wykazali istniejącego wcześniej krzyża w Nowym Jaszczu, a także kapliczki w Jeżewie. Zapewne rozebrano ją w związku z budową kościoła ewangelickiego w latach 1902-1904. W okresie międzywojennym (1920- 1939) na terenie parafii Jeżewo postawiono kolejne kapliczki (w Buśni, Dubielnie, Laskowicach – dziś u zbiegu ulicy Długiej i Mickiewicza, Taszewku) i krzyże przydrożne (dwa w Jeżewie, przy kościele i na cmentarzu parafialnym). W pobliżu zboru ewangelickiego w Jeżewie wróciła na swoje miejsce kapliczka.
***
Ciekawą historię kapliczki w Taszewku znalazłem w unikalnej „Kronice parafii Jeżewo” z 2017 r. autorstwa Marii Pęcickiej. Otóż autorka spisała relację pani Jadwigi Klawon z Taszewka. Kapliczka powstała w 1930 r., w dziesiątą rocznicę powrotu rodzinnych ziem do macierzy. W zamyśle fundatorów Jana Klawona i Józefa Aniszewskiego miała ona być wyrazem podziękowania Panu Bogu za odzyskaną wolność Ojczyzny. Jesienią 1939 r. miejscowi Niemcy kapliczkę zniszczyli. Na jednej ze ścian postumentu zachowały się do dziś ślady po uderzeniach łomem. Po wojnie ją odbudowano i służy okolicznym wiernym do dziś.
***
1 września 1939 r. rozpoczęła się II wojna światowa. Najeźdźcy niemieccy szybko opanowali ziemie polskie. Tereny parafii Jeżewo hitlerowcy zajęli po 3 września 1939 r. Ideolodzy faszystowscy uznali między innymi istniejące krzyże i kapliczki za potencjalne zagrożenie ich interesów (każda wspólna modlitwa wiernych mogłaby przerodzić się w działalność antypaństwową). W tej sytuacji miejscowi Niemcy dostali przyzwolenie na zniszczenie rozmieszczonych w parafii symboli religijnych. Stało się to jesienią 1939 r. Skutki niemieckiego wandalizmu przedstawił Kazimierz Schneider w książce pt. „Między barykadami”: „Szokująca była dla nas pewna noc, podczas której bez hałasu zniszczono przydrożne kaplice i krzyże. Trudno było ustalić, kto tego dokonał: czy zrobili to miejscowi nacjonaliści, czy też zorganizowane oddziały SS, SA lub wojskowe. Była to akcja zorganizowana precyzyjnie i w wielkiej tajemnicy. (…) W naszej okolicy uszanowano jedynie figurki znajdujące się w kapliczkach czy na krzyżach. Znajdowano je w widocznych miejscach, niezniszczone”.
***
Po zakończonej wojnie parafianie z pietyzmem i wielkim zaangażowaniem odbudowywali zniszczone sakralne obiekty i stawiali też nowe. W Jeżewie z inicjatywy obywatelskiej zainicjowano w 1947 r. budowę figury poświęconej Sercu Jezusowemu. Rok później ksiądz Antoni Kasprzycki uroczyście ją poświęcił jako wotum wdzięczności za przywróconą wolną Ojczyznę. Po 1945 r. w następujących miejscowościach powstały krzyże: Ciemniki (1945 r.), Taszewskie Pole (1993 r.).
Kapliczki zbudowano w: Białym (1946 r.), Buczku (2006 r.), Lipienkach, przy szosie do Laskowic (1945 r.), Piskarkach (1947 r. – krzyż, 1961 r. – kapliczka), Taszewskim Polu (1988 r.).
Interesującą historię ma kapliczka w Białym. Powstała ona w 1946 r. jako wotum wdzięczności Matce Bożej za uratowane życie Bronisława Porożyńskiego. Otóż we wrześniu 1941 r. został on zabrany przez Niemców i osadzony w obozie w Potulicach. W styczniu 1945 r. udało się mu szczęśliwie powrócić do Białego. Z podobnej inspiracji postawiono kapliczkę w Lipienkach przy szosie do Laskowic. Jej fundatorem była rodzina Witkowskich, która w ten sposób dziękowała Matce Bożej za uratowane życie Franciszka Witkowskiego w czasie wojny i okupacji. Przez lokalizację, a także nieznaną przeszłość, dużą ciekawość budzi kapliczka w Taszewku (Przyspie).
***
Obecnie w miejscach publicznych na terenie parafii Jeżewo znajduje się sześć krzyży przydrożnych i jedenaście kapliczek. Ich opis, zdjęcia oraz lokalizację na mapie zawiera unikalna praca uczniów gimnazjum w Jeżewie z 2006 r. pt. „Kapliczki przydrożne i krzyże na terenie gminy Jeżewo”.
Pomimo upływającego czasu, kruchości materiału, działań wojennych w środowisku lokalnym trwają krzyże i kapliczki przydrożne. Nierozerwalnie są one znakami kojarzącymi się z ziemią rodzinną, pobożnością, polskością. To miejsca zapamiętane z dzieciństwa, do których zawsze chętnie wracamy. W ich otoczeniu możemy objąć zadumą i refleksją czasy minione, wspomnieć tych, którzy odeszli. Nie zapominajmy także, iż są one świadectwem dawnej twórczości ludowej.
ZBIGNIEW DĄBROWSKI
Artykuł powstał w oparciu o:
* Kamila Gillmeister, „Historia i funkcje krzyży i kapliczek przydrożnych”, w: „Kociewski Magazyn Regionalny”, nr 3 (58), 2007
* „Bedeker gruczeński 2”, praca zbiorowa pod red. Jadwigi Luterek-Cholewskiej, Gruczno 2015
* Kazimierz Schneider, „Między barykadami”, Wickede (Ruhr) – Olsztyn 1999
* Julian Steinigke, „Kronika katolickiej parafii Jeżewo 1859-1888”, tłum. Kazimierz Szmergalski, Archiwum Parafialne w Jeżewie
* „Kapliczki przydrożne i krzyże na terenie gminy Jeżewo”, praca zbiorowa: Dawid Skrobiszewski, Mateusz Zieliński, Monika Żurawska, Jeżewo 2006, Archiwum Szkoły Podstawowej w Jeżewie
* Zbigniew Dąbrowski, „Dzieje gminy Jeżewo w latach 1945-2005”, w: „Gmina Jeżewo”, praca zbiorowa, Jeżewo 2005
* Maria Pęcicka, „Kronika parafii Jeżewo”, 2017, Archiwum Parafialne w Jeżewie
* „Pielgrzym”, nr 80, 10 lipca 1897 r.
* Mapa pruska (Messtischblatt) 1905-1910